Bagare - Ipuina

Herri askotarikoak gara euskaldunak: arabarrak, gipuzkoarrak, ziberuarrak, bizkaitarrak, lapurtarrak eta nafarrak. Desberdinak batak besteoi erreparatuz, eta horregatik gara hain herri handia, elkar maite dugulako.

Herri bakoitzean, gainera, ez dugu era bertsuetan hitz egiten, nork bere euskalki maitean hitz egiten baitu; batzuek bagare esaten duten heinean, besteok bagera, bagire edota bagara esan dezakegu, norbere jatorriaren arabera.

Baina denok gara euskaldunak, hori denaren gainetik dago, gure herri maitatua baita. Eta ez gara familiakoak izango, noski; hala ere, anaiak gara. Euskaldun oro da euskaldun, eta euskaldun guztiok anaiak gara, gure aita berdina baita: euskal aberria. Eta zerk batzen gaitu? Desberdintasunak, gezurra badirudi ere. Ez dugu era berean hitz egiten, nor bere herrikoa baita, baina denok dakigu euskara, erabiltzen dugu, defendatzen dugu, maitatzen dugu!

Euskaldunak gara, euskal herri guztietakoak, herri bat osatzen dugu, batzuk konturatu ez arren. Eta horrek egiten du askotan herri bat bezala ez sentitzea, edo jendeak ez jakitea herri bat garela.

Baina ez dezagun utzi hori gertatzea! Inolaz ere ez! Euskaldunok, adi herria gal ez dadin!

Denok gara euskaldunak, eta euskaldunak bezala euskara defendatu behar dugu; nola? Erabiliz gure artean; oroimenean ez utziz, baizik eta hitzetan; gure hizkuntza, Etxepare-k esan zuen bezala, plazaratuz, kaleratuz, munduratuz... askatuz!

Baina ez bakarrik hizkuntza, ez. Zergatik? Hizkuntza bere herria ez duelako, eta herria ez duen hizkuntza oro hiltzen delako. Ez dugu nahi gure hizkuntza beste batzuek jazar dezaten, eta horregatik euskararen herria ere, euskara bera bezala, askatu behar dugu.

Baina zergatik hainbeste bagare, bagera, bagire, bagara? Hor dago gakoa. Zer da gu garena? Euskaldunak gara, eta horretaz konturatu arte, hitz hori gure begien aurrean jarri behar dugu, buruak zer garen uler dezan.

Bittor Kapanaga, "Bagare"
Gontzal Mendibil eta Xeberri, "Bagare"

Xalbadorren heriotzean - Ipuina

Gure artean beti egon da jende ezaguna, denok maite izan dugun norbait. Hala ere, horrelako jendea ere, zoritxarrez, desagertzen da, gugandik alde egiten du, denoi bezala, denbora heltzen zaiolako.

Horietako bat zen Xalbador jauna. Artzain xumea, bertsoengatik ospetsua eta maitatua. Denon adiskidea zen, ezagutzen ez bagenuen ere. Euskaldun petoa zen xuberotar hau, eta horregatik gure laguna. Bihozbera zen, oso gainera. Goxoa hitzetan, xumea ekintzetan, pertsona ona.

Poesia zen bere pasioa. Artzaina bazen ere, jakintsua zen oso. Olerkiek askatzen zuten, bere hegoek, honek zabaltzen dituenak, ziurrenik. Baina ez zen bakarrik askea. Askea eta sentimenduz betea. Bere bertsoetan sentimendu horien printza nabarmen agertzen zen. Horrek antzaldatzen zuen, onera noski.

Larrez larre ibiltzen zen ardi eta akerrekin. Gure artean zegoenean, ordea, plazaz plaza zebilen. Han abestu, han mirestua. Baina bizi hori ez du inork nahi, bakarrik baitzegoen, lagun bega, triste. Hala ere, bere imajinazioak beti jarraitzen zuen, noranahi zihoala. Bere "hitzen lihoa", bere maisu obra, bere hitz ederrenak han prest zituen, guztiok txunditu eta harritzeko. Eta, hain bizi apalekoa izanik, nondik atera omen zuen horrelako jakinduria? Oinazez, bada. Une orok irakasten digu zeozer, mingarriak denean ere.

Baina kantzatzeko egoera ez zen hoberena. Inork ez zigun uzten euskaraz abestea, are gutxiago mezuren bat bidal bazitekeen. Baina berari berdin zitzaion. Xalbador ausarta zen, et beti abesten zuen zer edo zer, beti liluragarria zena. Eta zergatik? Aske izan nahi zuelako. Abesten, kantzaten, bertsotan aske sentitzen zen, lotuta egotera behartzen zuten gauza guztietatik solte zegoen, gorputza, ingurua... mugak gainditzen zituen eta askea zen, edo hala sentitzen zen.

Muga, hesia gainditzen zuen, gainetik pasatzen zen, askatasunean sartzeko atea urratu eta irekitzen zuen, entzuleak ere hara sar gintezen. Kantuekin, gutxienez hara eraman nahi gintuen, mundu utopiko bezain eder, irreala bezain amestutakoa den horretara.

Baina indarra, kemena galtzen gindoazen guztiok. Ezin zen hain ozen oihukatu desio hori, denok nahi genuen arren. Hala ere, beti gelditzen zitzaion indar puskaren bat barne-sentimenduetako bertsorik sakonena abesteko. Eta zertarako? Ezin diren gauzak esateko, bada. Inoiz esan genitzakeen gauzak estalirik zeuden, eta hauek abesten zituen Xalbadorrek. Ausarta zen gure laguna, ez zion beldurrik gero gerta zitzaiokeenari. Eta egi horiek are altuago, gogorrago, bortizkiago oihukatzen zituen, denok entzuteko.

Gaur ez zaude gurekin, lagun, baina non zaude, hain maitatua zaren Urepeleko artzaina? Agian zure Behe-Nafarroako larreetan ezkutatu zara, edo zure herriko mendi hegaletan gora zabiltza. Batek daki, baina gure oroitzapenen barnean zaude, orainaldian zaude, baina gure geroan ere egongo zara, gure oroitzapenetara ihes egin duzulako.

Xabier Lete, "Xalbadorren heriotzean"

Loretxoa - Ipuina

Txikia nintzeneko oroitzapenak galdu ditut, batek daki zergatik. Baina zeozer oroitzen dut, une labur bat, instant bat den arren.

Behin gurasoekin mendira joan nintzen. Hiruzpalau urte izango nituen garai hartan. Bada, nire gurasoekin ibiltzen hasi nintzen eta naturaz txunditu nintzen. Loreak, tximeletak... Hango natura maite nuen, eta gurasoek horretarako eraman ninduten. Baina gauza batek txunditu ninduen zuhaixken ondoan lorerik ez aurkitzea. Landa lorez beteta eta larrartean ezer ere ez. Harritu ninduen.

Baina, loreren bat zegoen, ziur nengoen, eta gurasoen albotik alde eginez, lore horien bila abiatu nintzen. Galduta nengoen, baina nire lana zen lore hura topatzea.

Bat-batean, hor agertu zen, betidanik hor egon balitz bezala. Lore txikia zen, lurrarri irmo, tinko lotuta. Hari bideratu nion begirada. Ederra zen, bada. Koloreetaz ez naiz oroitzen, baina ez dut horrelako lorerik berriz ikusi.

Eta lorea sentitu nuen. Tontakeri bat dirudi, baina hitz egiten zidala iruditu zitzaidan. Alboetara begiratu nuen ea nire gurasoak edo norbait zen, baina ez zegoen inor. Eta zer arraio esan ziezadakeen lore ziztrin batek?

Aske izan nahi zuela azaldu zidan, askatzeko erregutu zidan, berak aske izan nahi baitzuen, jaiotzerakoan libre izango zela uste baitzuen. Denbora larregi eman zuela lurrari loturik esan zidan, eta berriz, askatzeko.

Nik ez nekien zer egin. Askatasun kontua ez nuen oraindik ulertzen, baina lotuta egoteak triste sentiarazten zuela ulertu nuen, negarrez balego bezala. Neu ere negar egiteari ekin nion, egoera tristea baitzen. Izaki batek askatasuna nahi eta ezin jaso. Hainbeste nuen ama natura krudela iruditu zitzaidan momentu hartan.

Baina ezin nezakeen lurretik kendu. Debekatuta zegoen, bestela hil egingo baitzen. Berriz galduta sentitzen nintzen, norabidea bilatu nahian baina aurkitu ezinik. Orduan ohartu nintzen loretxoaren arantzetaz. Mingarriak ziruditen, ukitzean odola isurtzen hasi bainintzen.

Mingarriak ziren, bai. Loretxoari kendu nahi nizkion, baina zerekin? Berdin zitzaidan, bere askatasunaren alde neure burua emango nuen, eta hala egin nuen. Arantzak banan-banan kendu nituen, negar eta oihuak tartean zeudelarik. Amaitzean, nire eskuak pintura gorriz estalita zeuden. Baina loreak ederrago ematen zuen. Agian askea izango zen.

Loretxoak indarra izango du, arantzarik gabe dagoelako. Horixe zioen nire buruak. Indartsuagoa izango da, kementsuagoa. Askatasuna lortuko du, bere fruitu emanez.

Gero zer gertatu zen ez dut gogoratzen. Baina egun horretatik aurrera, lore hura bezala sentitzen naiz, loretxoa aske izango baita, neu ez bezala. Loretxoa ikusi nahi dut, ea aske izaten laguntzen nauen, behin nik lagundu nuen moduan.

Benito Lertxundi, "Loretxoa"
Exkixu, "Mendian Loretxoa"